عوامل رشد گردشگری زیارتی در دهه­ اخیر

عوامل رشد گردشگری زیارتی در دهه­ اخیر قم/حرم حضرت معصومه (س)

بخش اول: گردشگران داخلی

 

دکتر سید احمد حسینی

کارشناس ارشد مطالعات ادیان -  دکترای فلسفه و کلام.

 

در دوران باستان، زیارت اماکن مقدس همیشه بخشی از زندگی ایرانیان بود و پس از دوره اسلامی نیز تا به امروز ساختن مزار امامزاده ­ها، نذر برای آنها و گسترش فضاهای داخلی و جانبی اماکن مقدس نشان از اهمیت فراوان زیارت در باور عمومی مردم دارد.

از دو منظر می­توان زیارت را تحلیل و بررسی نمود. از منظر دینی - اجتماعی این پدیده سفری است با انگیزه دست یافتن به یک تجربه دینی و یا کسب آرامش روحی. در این معنا زیارت اماکن مقدس تنها به مثابه بازدید اماکن تاریخی یا فرهنگی نیست. زائر حرم امام رضا (ع) انتظار کسب اطلاعات در زمینه معماری یا تاریخ آن بنا را ندارد؛ از دید او حرم، محلی امن برای آرامش روحی و معنوی است. هرچند معمولاً هدف اصلی از سفر تغییر روحیه است؛ با این حال گاهی نیز یک سفر با چند انگیزه مختلف نظیر طبیعت­گردی، دید و بازدید، تفریح فرهنگی و یا زیارت صورت می­گیرد. زائر با انگیزه معنوی به سفر زیارتی می­ آید؛ در عین حال خرید سوغاتی و گردش در تفرج­گاه ­ها و بوستان­ ها نیز برای او خالی از لطف نیست.

از منظر صنعت گردشگری، زیارت پدیده­ای چند بعدی است. با وجود رایگان بودن بازدید از اماکن مقدس، زائر ناچار است برای خدمات حمل و نقل و نیز اقامت در تاسیسات اقامتی هزینه کند. به علاوه زائران همیشه با خرید یادبودها یا سوغاتی­های مخصوص اماکن یا شهرهای مقدس به کسب و کار محلی نیز رونق می­ بخشند.

درست است که در گذشته صفای باطن و نیت خالص برای کسب «توفیق» زیارت اهمیت داشت، اما امروزه زیارت به عنوان یکی از گزینه­ های گردشگری مطرح است. سفر زیارتی در گذشته با آداب بسیار صورت می­ گرفت. چاووش­ خوانی و بدرقه تا «پای ماشین» مرسوم بود، اما امروزه این آداب منسوخ شده است. با گسترش امکانات تفریحی و سرگرمی در شهرهای زیارتی ایران، مردم به سرگرم شدن در کنار امر زیارت تشویق شده­ اند. گسترش امکانات حمل و نقل و افزایش وسایل ارتباط جمعی و اطلاع ­رسانی سبب شده است که هر ساله تعداد گردشگران و زائران شهرهای زیارتی افزایش چشمگیر داشته باشد.

طی یک دهه گذشته، برخی پدیده­ های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مانند هدف­مندسازی یارانه­ ها، تخصیص سهمیه بنزین سفر (تا سال گذشته)، لیزینگ خودرو و عرضه انبوه خودروها به قشر متوسط جامعه و حتی گسترش فرهنگ اقامت در چادرهای شخصی موجب شده است که سفر به طور کلی آسان­تر به نظر برسد و با پدیده­ی «زیارت آسان» روبرو باشیم. در کنار این مقوله، فرهنگ ­سازی دینی نقشی بسیار پررنگ در اعتلای مفهوم زیارت داشته است.

مشهد، قم و شیراز سه شهر عمده زیارتی ایران هستند که باید آنها را به صورت موردی مطالعه کرد. مشهد مقدس از دیرباز مقصد زائران ایرانی بوده و همیشه قطب اول زیارت در ایران به شمار می­ آمده است. کسب و کار اماکن اقامتی، تفریحی  و غذاخوری­ها در مشهد بسیار پررونق است. محدوده مرکزی شهر مشهد همیشه بیدار است و گسترش بازارهای بزرگ و دسترسی به کالاهای متنوع در کنار مراکز تفریحی مدرن مانند پارک­های آبی متعدد  سبب شده است تا زیارت در کنار تفریح­ های سالم و به روز جذابیتی بیشتر برای زائر امروزی داشته باشد.

شهر مقدس قم به دلیل اهمیت سیاسی و فرهنگی در طول تاریخ انقلاب همیشه مورد توجه بوده است. سرانجام در سال 1375، مسایل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی جغرافیایی سبب شد استان قم به عنوان بیست و پنجمین استان کشور اعلام شود. وجود بارگاه مقدس حضرت فاطمه معصومه (س) در کنار اهمیت گلوگاهی این شهر در مسیر راه های شمال به جنوب و شرق به غرب کشور موجب شده است که بسیاری از گردشگران یا به قصد زیارت به این شهر سفر کنند و یا در عبور از این شهر زیارت را نیز ضمیمه سفر خود سازند. اما اهمیت قم از لحاظ گردشگری در واقع به مسجد مقدس جمکران است. در سال 1382 زائران مسجد جمکران در حدود یک میلیون نفر بودند. اطلاع­ رسانی گسترده، برگزاری برنامه­ های فرهنگی در سطح ملی، همایش­ها و سمینارهای مختلف در جهت گسترش فرهنگ انتظار و مهدویت باعث رشد چشمگیر تعداد زائران طی یک دهه شد؛ به طوری که تعداد زائران جمکران در سال 1393 به بیش از بیست ملیون نفر افزایش یافت. مسجد مقدس جمکران تنها مرکز دینی در جهان است که هر هفته در یک روز مشخص بیش از سیصد هزار زائر دارد. با اینکه این زائران به دلیل سفر یک شبه از امکانات اقامتی استفاده نمی­ کنند اما با این حال تاثیر چشمگیری در ارتقای صنعت گردشگری شهر قم دارند.

شیراز ملقب به سومین حرم اهل بیت (ع) است؛ ولی به لحاظ تاریخی و فرهنگی، اغلب گردشگران شیراز را به صورت یک بسته فرهنگی، تاریخی، سیاحتی و زیارتی می­ بینند. پتانسیل بسیار این خطه در جذب گردشگران جوابگوی سلایق متنوع است. تقریباً همه گردشگران در کنار بازدید از پرسپولیس باستانی، بازاهای قدیمی، مساجد آرامش ­بخش، آرامگاه ­های شاعران و باغ ­های مصفای شیراز، حتماً به زیارت حضرت احمد ابن موسی(ع) هم می ­روند. ایشان که خواهر و برادر بزرگوارشان در دو شهر مقدس دیگر ایران آرام گرفته ­اند، به شاهچراغ معروف هستند. با این حال رونق گردشگری زیارتی در شیراز چندان قابل رصد نیست، چرا که این بسته گردشگری کامل، آنچه خوبان همه دارند، یکجا دارد! اما طرح توسعه حرم مطهر شاهچراغ و افتتاح شبستان دلگشای امام خمینی (ره) در بهار امسال، گردشگران زیارتی بیشتری را در آبنده نزدیک جذب خواهد کرد.

در نهایت می­ توان امید داشت که در مقصدهای زیارتی ایران، چهار مولفه زیبایی­های فرهنگی، جاذبه­ های طبیعی، لازمه­ های زندگی مدرن و آرامش معنوی با هم بیامیزند و مسولان گردشگری زیارتی نیز با همت خود طرحی نو دراندازند تا شاهد تحقق اهداف بخش گردشگری در سند چشم ­انداز باشیم.