• جنگل های دریایی حرا در جزیره قشم در میان آبهای گرم خلیج فارس قرار گرفته اند. نکته شگفت انگیز این منطقه گیاهی آن است که بی نیاز به آب شیرین می‌روید. جنگل حرا در سواحل جنوبی ایران، مهد انواع گوناگون آبزیان، پرندگان و دوزیستان است.

  • ذخیره گاههای زیست کره مکانهایی برای فراگیری توسعه پایدار است و هدف از ایجاد آنها برقراری پیوند دوستی میان حفاظت از تنوع زیستی و استفاده پایدار از منابع طبیعی است.

    برنامه انسان و کره‌ مسکون یونسکو یک برنامه علمی بین‌دولتی است که در سال 1349با هدف بهبود رابطه میان انسان‌ها و محیط زیست اطرافشان از طرف یونسکو تاسیس شد. 

     

    ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران

    در سال 1355 ایران با اختصاص 9 زیست‌کره به فعالیت مؤثر در این حوزه پرداخته و در سال‌های بعد 2 منطقه دیگر معرفی شد. مکان‌های معرفی‌شده عبارتند از:

    ذخيره گاه زيست كره ارژن و پريشان، ارسباران، اروميه، توران، حرا، دنا، كوير، گلستان، گنو و ميانكاله

    امسال نیز در  بیست و هفتمین اجلاس شورای هماهنگی بین‌المللی برنامه انسان و کره مسکون یونسکو (8 تا 12 ژوئن سال جاری میلادی در مقر یونسکو در پاریس)، 20 ذخیره‌گاه جدید زیست‌کره در شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های یونسکو به ثبت رسید.

    از ایران نیز، ذخیره‌گاه تنگ صیاد - سبز کوه واقع در استان چهارمحال و بختیاری - در طی نشست مذکور به ثبت یونسکو رسید.

    در حال حاضر 651 ذخیره‌گاه شامل 15 ذخیره‌گاه بین‌مرزی در 120 کشور جهان ثبت یونسکو شده است. 

  • همانطور که کنوانسیون سال 1382 مشخص شد، میراث معنوی و فرهنگی ناملموس به معنای رسوم، بازنمایی‌ها، تجلیات، دانش‌ها، مهارت‌ها، و نیز ابزارها، اشیاء، دست‌ساخته‌ها، و فضاهای فرهنگی مرتبط با آن‌ها است که جوامع، گروه‌ها، و در بعضی از موارد، افراد به عنوان بخشی از میراث فرهنگی خود می‌شناسند. اين ميراث فرهنگي ناملموس که از نسلي به نسل ديگر منتقل، می شود و پیوسته جوامع و گروهها در پاسخ به محیط تعامل با طبيعت و تاریخشان بازآفرينی می‌شود و حس هويت و تداوم را برايشان به ارمغان مي‌آورد، و بدين ترتيب احترام به تنوع فرهنگي و خلاقيت بشري را ترويج مي‌دهد. در ادامه لیست میراث ناملموس و حاظفه جهانی در فهرست یونسکو آمده است:

    نوروز

    ردیف‌های موسیقی ایرانی

    موسیقی بخشی‌های خراسان

    هنر نمایشی آیین تعزیه

    آیین پهلوانی و زورخانه‌ای

    مهارت فرش‌بافی کاشان

    مهارت فرش‌بافی فارس

    نقالی؛ قصه‌گویی اجرایی ایرانی

    دانش سنتی لنج‌سازی و دریانوردی در خلیج فارس

    قالیشویی مشهد اردهال

     

    حافظه جهانی:

    یونسکو از سال 1371 به دنبال افزایش آگاهی نسبت به خطراتی که میراث مستند جهانی را تهدید می‌کند، برای حفظ و سهولت دسترسی به این آثار برنامه حافظه جهانی را به اجرا گذاشته است. سازمان یونسکو قصد دارد با اجرای این برنامه از تاراج، پراکندگی، دادوستد غیرقانونی و نابودی میراث مستند جهانی جلوگیری کند. طبق فراخوان یونسکو، این مخاطرات تهدیدکننده از قرن‌ها قبل وجود داشته ولی جنگ، آشوب‌های اجتماعی و نبود امکانات مالی بر شدت آن افزوده است. هم اکنون شش میراث ایرانی در حافظه جهانی یونسکو ثبت شده اند:

    شاهنامه بایسنقری

    وقف‌نامه ربع رشیدی

    مجموعه اسناد اداری دوره صفویه آستان قدس رضوی

    التفهیم بیرونی

    خمسه نظامی

    نقشه‌های دوره قاجار ایران در مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه

    ذخیره خوارزمشاهی

  •  سمیه مهدوی نیا

    بیشتر مردم ما با عبارت "میراث معنوی" ناآشنا هستند و این شاید به این دلیل باشد که تا به امروز در رسانه‏ ها و کتاب‏ها عنوان "میراث معنوی" کمتر مطرح شده است. شایان ذکر است که حتی سازمان یونسکو هم در چند سال اخیر و با تشکیل مجمع عمومی از 29 سپتامبر تا 17 اکتبر 2003 در پاریس به فکر ثبت و حفظ "میراث معنوی" کشورهای جهان افتاده و از سال 2008، این پروژه شروع به کار کرده و هر سال تعداد زیادی از میراث معنوی کشورهای جهان به ثبت می‏رسد. طبق تعریف یونسکو میراث معنوی یا intangible heritage شامل موارد زیر است:

    1. سنت‏ها و نمایش‎های شفاهی از جمله زبان که ابزار انتقال میراث فرهنگی معنوی است.
    2. هنرهای اجرایی مانند موسیقی، تئاتر و . . .
    3. آداب و رسوم ویژه، آیین‏ها و جشن‎ها.
    4. دانش و تجربیات مرتبط با طبیعت و جهان.
    5. صنعتگری سنتی.

    تمام میراث‏های معنوی که جزو این پنج دسته قرار می‏گیرند باید دارای دو ویژگی باشند که به عنوان میراث معنوی قلمداد شوند:

    1. استمرار داشته باشند.
    2. با فرهنگ جامعه پیوند خورده باشند.

    لزوم حفظ میراث معنوی

    میراث معنوی، سنتی و زنده و پیوسته در حال احیاست. گنجینۀ این میراث، روح بشر است و جسم، ابزار انتقال آن است. هدف از ثبت میراث معنوی حفظ و احیای آن است، چه بسا که برخی از آنها به عنوان میراث در خطر معرفی شده‏اند و پروژه‏ای برای حمایت از آنها به نام پروژۀ حفاظت (safeguarding project) شکل گرفته است. از آنجایی که میراث معنوی هر سرزمینی پیوند عمیقی با فرهنگ آنجا دارد، بنابراین حفظ میراث معنوی منجر به حفظ هویت ملت‏ها می‎شود. در زیر به دو ویژگی اساسی این نوع میراث اشاره می ‏کنیم تا اهمیت حفظ آن بیشتر آشکار گردد:

    1. میراث معنوی به صورت شفاهی یعنی سینه به سینه منتقل می ‏شود که یا در خانواده‏ها از والدین به فرزندان یا از طریق اساتید به شاگردان منتقل می‏ شود و این فرایند انتقال قطعا در عمق بخشیدن به روابط کمک خواهد کرد.
    2. بیشتر نمایش‏های میراث معنوی به صورت گروهی اجرا می‏شوند و سازمان یونسکو این گروه‏ها را حاملان سنت معرفی می‏کند. این نمایشهای گروهی، حس هویت جمعی، همکاری و مشارکت را در بین افراد تقویت می‏ کند و باعث تداوم آن می‏شود. همچنین تنوع فرهنگی، نوآوری و خلاقیت در این نمایش‏ ها چشمگیر است.

    بنابراین، قطعا با قطع فرایند انتقال، حفظ و احیای آن نیز به خطر می ‏افتد.

    نقش میراث معنوی در صنعت گردشگری

    یکی از مهمترین دلایل سفر گردشگران به مناطق مختلف جهان، مشاهده و لمس تفاوت‏ ها است. از آنجایی که میراث معنوی همان فرهنگ و هنر ملت‏ هاست و هر سرزمینی هم در این زمینه متفاوت از دیگری است، بنابراین این نوع میراث نقش بسیار مهمی در رونق صنعت گردشگری هر منطقه دارد. برای این کار، مهمترین اقدام همان احیای آن‏هاست. امروزه در برخی کشورها به منظور احیای این نوع میراث، تورهای میراث معنوی طراحی و اجرا می‎شود. قطعا برگزاری این تورها در شناخت بیشتر هر منطقه نقش بسزایی دارد. برای مثال حضور گردشگران به هنگام اجرای یک مراسم محلی خاص در یک منطقه، باعث ارتباط تنگاتنگ آنان با مردم و پیوند خوردن با روح آنها می‎شود که در نهایت باعث شناخت بیشتر گردشگران از آنجا و تأثیر پررنگ‏تر در ذهن آنها می‏شود. بنابراین صرفا دیدن مکان‎ها تاثیر چندانی در جذب گردشگران نخواهد داشت بلکه باید آنها را با روح نهفته در مکان‏ ها پیوند داد که سودای برگشتن به سر آنها بزند.

     دلایل انحطاط میراث معنوی

    متاسفانه در برخی مناطق با انحطاط میراث معنوی مواجه هستیم که در زیر به چند دلیل آن اشاره می ‏کنیم:

    1. مهاجرت جوانان و عدم گرایش آنان به یادگیری. از آنجایی که تعداد بی شماری از این میراث‏ها متعلق به مناطق روستایی و دورافتاده هستند و جوانان برای ادامه تحصیل یا کسب و کار به شهرها مهاجرت می‏کنند، فرایند انتقال به خطر می‏افتد و چه بسا در برخی موارد از بین می‏ رود.
    2. مشکلات اقتصادی. بسیاری از افرادی که در انتقال میراث معنوی از جمله هنرهای اجرایی یا صنایع سنتی نقش دارند، آن را به عنوان پیشۀ خود برگزیده ‏اند و در برخی موارد با تحولات اقتصادی و فرهنگی در جوامع، این هنرها دیگر منبع درآمد خوبی برای مجریان نیستند و به تدریج دچار زوال می‏ شوند.
    3. کاهش تعداد متخصصان. دلیل اول و دوم که در بالا ذکر شد موجب کاهش تعداد متخصصان و قطع فرایند انتقال می‏ شوند.
    4. نبود امکانات و فضای آموزشی. در برخی جوامع به دلیل عدم حمایت دولت و بودجۀ کافی برای آموزش، شاهد از بین رفتن این میراث‏ها هستیم.
    5. صنعت گردشگری. در برخی جوامع به منظور جذب گردشگر و ارائۀ هنرها مطابق با سلایق گردشگران، میراث معنوی آن منطقه دچار تحریف شده و به شکل سنتی آن اجرا نمی‏ شود و به تدریج از بین می ‏رود.
  • بیشتر مردم با عبارت "میراث معنوی" ناآشنا هستند و یا کمتر درباره آن شنیده اند. بر اساس تعریف یونسکو میراث معنوی یا intangible heritage شامل سنت‏ها و نمایش‎های شفاهی از جمله زبان که ابزار انتقال میراث فرهنگی معنوی می شود. موسیقی، آداب و رسوم و سنتها همه بخشی از این میراث هستند که همچنان با زیر و بم فرهنگ های بشر پیوند خورده اند.

    به هر میزان که تکنولوژی پیشرفت کند و انسان بتواند پهنه های علم را بگستراند زندگی ما همچنان با طبیعت گره خورده است. میراث طبیعی با شناسایی آخرین زیستگاه های ناب طبیعی دنیا، تلاش دارد با حفظ آنان فرهنگ آشتی و انس با طبیعت را زنده نگاه دارد.