از میراث معنوی چه می دانیم؟

از میراث معنوی چه می دانیم؟ نقالی؛ قصه‌گویی اجرایی ایرانی

 سمیه مهدوی نیا

بیشتر مردم ما با عبارت "میراث معنوی" ناآشنا هستند و این شاید به این دلیل باشد که تا به امروز در رسانه‏ ها و کتاب‏ها عنوان "میراث معنوی" کمتر مطرح شده است. شایان ذکر است که حتی سازمان یونسکو هم در چند سال اخیر و با تشکیل مجمع عمومی از 29 سپتامبر تا 17 اکتبر 2003 در پاریس به فکر ثبت و حفظ "میراث معنوی" کشورهای جهان افتاده و از سال 2008، این پروژه شروع به کار کرده و هر سال تعداد زیادی از میراث معنوی کشورهای جهان به ثبت می‏رسد. طبق تعریف یونسکو میراث معنوی یا intangible heritage شامل موارد زیر است:

  1. سنت‏ها و نمایش‎های شفاهی از جمله زبان که ابزار انتقال میراث فرهنگی معنوی است.
  2. هنرهای اجرایی مانند موسیقی، تئاتر و . . .
  3. آداب و رسوم ویژه، آیین‏ها و جشن‎ها.
  4. دانش و تجربیات مرتبط با طبیعت و جهان.
  5. صنعتگری سنتی.

تمام میراث‏های معنوی که جزو این پنج دسته قرار می‏گیرند باید دارای دو ویژگی باشند که به عنوان میراث معنوی قلمداد شوند:

  1. استمرار داشته باشند.
  2. با فرهنگ جامعه پیوند خورده باشند.

لزوم حفظ میراث معنوی

میراث معنوی، سنتی و زنده و پیوسته در حال احیاست. گنجینۀ این میراث، روح بشر است و جسم، ابزار انتقال آن است. هدف از ثبت میراث معنوی حفظ و احیای آن است، چه بسا که برخی از آنها به عنوان میراث در خطر معرفی شده‏اند و پروژه‏ای برای حمایت از آنها به نام پروژۀ حفاظت (safeguarding project) شکل گرفته است. از آنجایی که میراث معنوی هر سرزمینی پیوند عمیقی با فرهنگ آنجا دارد، بنابراین حفظ میراث معنوی منجر به حفظ هویت ملت‏ها می‎شود. در زیر به دو ویژگی اساسی این نوع میراث اشاره می ‏کنیم تا اهمیت حفظ آن بیشتر آشکار گردد:

  1. میراث معنوی به صورت شفاهی یعنی سینه به سینه منتقل می ‏شود که یا در خانواده‏ها از والدین به فرزندان یا از طریق اساتید به شاگردان منتقل می‏ شود و این فرایند انتقال قطعا در عمق بخشیدن به روابط کمک خواهد کرد.
  2. بیشتر نمایش‏های میراث معنوی به صورت گروهی اجرا می‏شوند و سازمان یونسکو این گروه‏ها را حاملان سنت معرفی می‏کند. این نمایشهای گروهی، حس هویت جمعی، همکاری و مشارکت را در بین افراد تقویت می‏ کند و باعث تداوم آن می‏شود. همچنین تنوع فرهنگی، نوآوری و خلاقیت در این نمایش‏ ها چشمگیر است.

بنابراین، قطعا با قطع فرایند انتقال، حفظ و احیای آن نیز به خطر می ‏افتد.

نقش میراث معنوی در صنعت گردشگری

یکی از مهمترین دلایل سفر گردشگران به مناطق مختلف جهان، مشاهده و لمس تفاوت‏ ها است. از آنجایی که میراث معنوی همان فرهنگ و هنر ملت‏ هاست و هر سرزمینی هم در این زمینه متفاوت از دیگری است، بنابراین این نوع میراث نقش بسیار مهمی در رونق صنعت گردشگری هر منطقه دارد. برای این کار، مهمترین اقدام همان احیای آن‏هاست. امروزه در برخی کشورها به منظور احیای این نوع میراث، تورهای میراث معنوی طراحی و اجرا می‎شود. قطعا برگزاری این تورها در شناخت بیشتر هر منطقه نقش بسزایی دارد. برای مثال حضور گردشگران به هنگام اجرای یک مراسم محلی خاص در یک منطقه، باعث ارتباط تنگاتنگ آنان با مردم و پیوند خوردن با روح آنها می‎شود که در نهایت باعث شناخت بیشتر گردشگران از آنجا و تأثیر پررنگ‏تر در ذهن آنها می‏شود. بنابراین صرفا دیدن مکان‎ها تاثیر چندانی در جذب گردشگران نخواهد داشت بلکه باید آنها را با روح نهفته در مکان‏ ها پیوند داد که سودای برگشتن به سر آنها بزند.

 دلایل انحطاط میراث معنوی

متاسفانه در برخی مناطق با انحطاط میراث معنوی مواجه هستیم که در زیر به چند دلیل آن اشاره می ‏کنیم:

  1. مهاجرت جوانان و عدم گرایش آنان به یادگیری. از آنجایی که تعداد بی شماری از این میراث‏ها متعلق به مناطق روستایی و دورافتاده هستند و جوانان برای ادامه تحصیل یا کسب و کار به شهرها مهاجرت می‏کنند، فرایند انتقال به خطر می‏افتد و چه بسا در برخی موارد از بین می‏ رود.
  2. مشکلات اقتصادی. بسیاری از افرادی که در انتقال میراث معنوی از جمله هنرهای اجرایی یا صنایع سنتی نقش دارند، آن را به عنوان پیشۀ خود برگزیده ‏اند و در برخی موارد با تحولات اقتصادی و فرهنگی در جوامع، این هنرها دیگر منبع درآمد خوبی برای مجریان نیستند و به تدریج دچار زوال می‏ شوند.
  3. کاهش تعداد متخصصان. دلیل اول و دوم که در بالا ذکر شد موجب کاهش تعداد متخصصان و قطع فرایند انتقال می‏ شوند.
  4. نبود امکانات و فضای آموزشی. در برخی جوامع به دلیل عدم حمایت دولت و بودجۀ کافی برای آموزش، شاهد از بین رفتن این میراث‏ها هستیم.
  5. صنعت گردشگری. در برخی جوامع به منظور جذب گردشگر و ارائۀ هنرها مطابق با سلایق گردشگران، میراث معنوی آن منطقه دچار تحریف شده و به شکل سنتی آن اجرا نمی‏ شود و به تدریج از بین می ‏رود.